Mity o paraksantynie
Paraksantyna pojawia się na etykietach coraz większej liczby suplementów przedtreningowych jako „następczyni kofeiny”. Marketing obiecuje lepszą koncentrację bez nerwowości i problemów ze snem. Redakcja sprawdziła, które z tych twierdzeń mają oparcie w badaniach, a które są jedynie mitami.
Czym jest paraksantyna
Paraksantyna (1,7-dimetyloksantyna) to związek z grupy metyloksantyn, do której należą także kofeina, teofilina i teobromina. W organizmie człowieka powstaje przede wszystkim jako główny metabolit kofeiny. Po wypiciu kawy wątroba przy udziale enzymu CYP1A2 przekształca większość kofeiny właśnie w paraksantynę.
Szacuje się, że ta droga metaboliczna odpowiada za zdecydowaną większość przemian kofeiny – w literaturze podaje się wartości rzędu 70–80%. Mniejsze ilości kofeiny przekształcane są w teobrominę i teofilinę. Oznacza to, że każdy, kto pije kawę, ma kontakt z paraksantyną od lat.
Od kilku lat paraksantyna jest sprzedawana jako samodzielny składnik suplementów przedtreningowych i produktów „na koncentrację”. Producenci przedstawiają ją jako „czystszą” alternatywę kofeiny, pozbawioną jej wad.
Wokół nowego składnika szybko narosło wiele obietnic. Redakcja przyjrzała się najpopularniejszym twierdzeniom i porównała je z dostępnymi danymi naukowymi, których – trzeba to podkreślić – wciąż jest niewiele.
Mit 1: paraksantyna to zupełnie nowa substancja
To nieprawda. Paraksantyna jest znana farmakologom od dziesięcioleci, a jej właściwości porównywano z kofeiną już w latach 90. W badaniu Benowitza i współpracowników z 1995 roku podawano ją ochotnikom i oceniano wpływ na ciśnienie tętnicze, tętno oraz stężenie adrenaliny.
Nowością jest jedynie możliwość taniej produkcji czystej paraksantyny na skalę przemysłową i wprowadzenie jej do suplementów. Wcześniej była obecna głównie jako produkt przemiany kofeiny w organizmie lub jako odczynnik laboratoryjny.
Ta różnica ma znaczenie praktyczne. Choć organizm „zna” paraksantynę, nie oznacza to, że przyjmowanie jej w dużych, izolowanych porcjach zostało dokładnie przebadane pod kątem długoterminowego bezpieczeństwa.
W Unii Europejskiej składniki, które nie były w istotnym stopniu spożywane przed 15 maja 1997 roku, podlegają przepisom o nowej żywności i wymagają zezwolenia przed wprowadzeniem do obrotu. Kupując produkt w Polsce, warto więc sprawdzić, czy dany składnik ma odpowiedni status prawny.
Mit 2: działa dokładnie jak kofeina, tylko lepiej
Paraksantyna, podobnie jak kofeina, blokuje receptory adenozynowe w mózgu. To główny mechanizm, dzięki któremu metyloksantyny zmniejszają odczucie senności i zmęczenia. Badania sugerują, że jej powinowactwo do receptorów jest zbliżone do kofeiny, a może nawet nieco wyższe.
Różnice dotyczą farmakokinetyki. Paraksantyna ma nieco krótszy okres półtrwania niż kofeina, co może teoretycznie oznaczać mniejszy wpływ na sen przy porannym spożyciu. Dane na ten temat pochodzą jednak z niewielkich badań.
Pierwsze badania z udziałem ludzi, w dużej mierze finansowane przez producenta składnika, wskazały na poprawę wybranych parametrów funkcji poznawczych po jednorazowej dawce w porównaniu z placebo. Brakuje natomiast dużych, niezależnych badań porównujących paraksantynę z kofeiną w realnych warunkach treningowych.
Stwierdzenie, że paraksantyna jest „lepsza” od kofeiny, wyprzedza więc dowody. Kofeina ma za sobą setki badań nad wydolnością i stanowisko ISSN potwierdzające jej skuteczność; paraksantyna dopiero buduje swoją bazę dowodową.
Mit 3: nie ma żadnych skutków ubocznych
Producenci często podkreślają, że paraksantyna nie powoduje niepokoju, drżenia rąk czy kołatania serca. Rzeczywiście, niektóre dane sugerują łagodniejszy profil działań niepożądanych niż w przypadku kofeiny, ale „łagodniejszy” nie znaczy „żaden”.
Jako bloker receptorów adenozynowych paraksantyna może wpływać na sen, ciśnienie tętnicze i tętno, szczególnie przy wysokich dawkach i u osób wrażliwych. W badaniu Benowitza obserwowano efekty sympatykomimetyczne obu substancji.
| Cecha | Kofeina | Paraksantyna |
|---|---|---|
| Mechanizm główny | blokada receptorów adenozynowych | blokada receptorów adenozynowych |
| Liczba badań w sporcie | bardzo duża | niewielka |
| Okres półtrwania | kilka godzin, duża zmienność | nieco krótszy wg dostępnych danych |
| Ocena bezpieczeństwa EFSA | tak (2015) | brak odrębnej oceny dla suplementów |
| Status WADA | monitorowana, niezakazana | niezakazana |
Ważna jest też kwestia łączenia. Wiele produktów przedtreningowych zawiera jednocześnie kofeinę i paraksantynę. Łączne obciążenie metyloksantynami może być wtedy wyższe, niż sugeruje sama etykieta, a EFSA za bezpieczną dla zdrowych dorosłych uznaje kofeinę do 400 mg na dobę.
Mit 4: rozwiązuje problem „wolnych metabolizerów”
Ludzie różnią się szybkością rozkładu kofeiny, co w dużej mierze zależy od wariantów genu CYP1A2, palenia tytoniu, stosowania antykoncepcji hormonalnej i ciąży. Osoby wolno metabolizujące kofeinę dłużej odczuwają jej działanie i częściej skarżą się na zaburzenia snu.
Argument marketingowy brzmi: skoro paraksantyna jest już produktem przemiany kofeiny, omija ten etap, więc działa podobnie u wszystkich. To logiczne założenie, ale paraksantyna również jest dalej metabolizowana, a jej rozkład też podlega zmienności osobniczej.
Brakuje badań, które porównywałyby skuteczność i tolerancję paraksantyny u osób z różnymi genotypami CYP1A2. Na razie jest to hipoteza, a nie udowodniona przewaga.
Osoby, które źle tolerują kofeinę, mogą rozważyć paraksantynę, ale rozsądnie jest:
- zacząć od najniższej porcji podanej na etykiecie;
- nie łączyć jej z innymi stymulantami;
- unikać spożycia późnym popołudniem i wieczorem;
- zrezygnować, jeśli pojawią się kołatania serca lub wzrost ciśnienia.
Wnioski redakcji
Paraksantyna to dobrze znany metabolit kofeiny, który od niedawna jest sprzedawany jako samodzielny składnik suplementów. Działa przez ten sam główny mechanizm co kofeina.
Pierwsze badania są obiecujące, ale nieliczne i w dużej części sponsorowane przez producenta. Twierdzenia o wyraźnej przewadze nad kofeiną i braku skutków ubocznych wyprzedzają dowody.
Dla większości osób kofeina pozostaje najlepiej przebadanym stymulantem w sporcie, a paraksantyna może być ciekawą alternatywą dla osób źle tolerujących kawę.
Zachęcamy do przeczytania naszych tekstów o kofeinie w sporcie, o genetyce metabolizmu kofeiny oraz o składnikach przedtreningówek.
Bibliografia
- Benowitz NL, Jacob P 3rd, Mayan H, Denaro C. Sympathomimetic effects of paraxanthine and caffeine in humans. Clin Pharmacol Ther. 1995;58(6):684–691.
- Nehlig A. Interindividual differences in caffeine metabolism and factors driving caffeine consumption. Pharmacol Rev. 2018;70(2):384–411.
- Guest NS, VanDusseldorp TA, Nelson MT, et al. International society of sports nutrition position stand: caffeine and exercise performance. J Int Soc Sports Nutr. 2021;18(1):1.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific opinion on the safety of caffeine. EFSA J. 2015;13(5):4102.
- Fredholm BB, Bättig K, Holmén J, et al. Actions of caffeine in the brain with special reference to factors that contribute to its widespread use. Pharmacol Rev. 1999;51(1):83–133.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie nowej żywności. Dz.Urz. UE. 2015;L327:1–22.
