Różeniec górski: czym jest i jak działa
Różeniec górski od wieków towarzyszy mieszkańcom Skandynawii i Syberii jako roślina dodająca sił w trudnych warunkach. Dziś jest jednym z najpopularniejszych adaptogenów w suplementach diety. Redakcja sprawdziła, co wiadomo o jego działaniu, jakie efekty potwierdzają badania i na co uważać przy stosowaniu.
Roślina z surowego klimatu
Różeniec górski (Rhodiola rosea) to bylina rosnąca w chłodnych, górskich i arktycznych rejonach Europy, Azji i Ameryki Północnej. W Polsce występuje naturalnie w Sudetach i Karpatach, gdzie podlega ochronie gatunkowej. Surowcem leczniczym jest kłącze z korzeniami, które po przekrojeniu wydziela delikatny zapach przypominający różę.
W medycynie ludowej Skandynawii i Syberii różeniec stosowano w celu zwiększenia wytrzymałości, łagodzenia zmęczenia i przystosowania do trudnych warunków. W XX wieku zainteresowali się nim radzieccy badacze, którzy zaliczyli go do grupy tzw. adaptogenów.
Za działanie różeńca odpowiadają przede wszystkim związki fenolowe: rozawiny (rozawina, rozyna, rozaryna) oraz salidrozyd. Standaryzowane ekstrakty zawierają zwykle około 3% rozawin i 1% salidrozydu, co odpowiada naturalnym proporcjom w kłączu.
Dziś różeniec górski jest popularnym składnikiem suplementów diety w Polsce i całej Unii Europejskiej. Europejska Agencja Leków (EMA) uznała go za tradycyjny produkt leczniczy roślinny stosowany przy objawach stresu, takich jak zmęczenie i uczucie osłabienia.
Mechanizm działania: co oznacza „adaptogen”
Adaptogen to pojęcie opisujące substancję, która zwiększa odporność organizmu na różnego rodzaju stres – fizyczny, chemiczny i psychiczny – bez zakłócania prawidłowych funkcji. Termin ten jest szeroki i nie ma ścisłej definicji farmakologicznej, dlatego należy podchodzić do niego z dystansem.
Badania na modelach komórkowych i zwierzęcych sugerują, że składniki różeńca mogą wpływać na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza, regulującą wydzielanie kortyzolu. Opisano też wpływ na białka szoku cieplnego i kinazy białkowe biorące udział w odpowiedzi komórki na stres.
Inne hipotezy dotyczą wpływu na neuroprzekaźniki: serotoninę, dopaminę i noradrenalinę. Salidrozyd w badaniach przedklinicznych wykazywał także działanie przeciwutleniające i ochronne na komórki nerwowe.
Należy jednak pamiętać, że większość danych mechanistycznych pochodzi z doświadczeń na zwierzętach lub w probówce. Przełożenie ich na efekty u ludzi nie zawsze jest proste, a stężenia stosowane w laboratorium często przekraczają te osiągane po doustnym spożyciu suplementu.
Co mówią badania na ludziach
Najlepiej udokumentowany jest wpływ różeńca na zmęczenie związane z przewlekłym stresem. W badaniu Olssona i współpracowników z 2009 roku, przeprowadzonym w Szwecji, ekstrakt SHR-5 zmniejszał objawy wypalenia i zmęczenia u osób z rozpoznanym zespołem przewlekłego zmęczenia związanego ze stresem w porównaniu z placebo.
Przegląd systematyczny Hung i współpracowników z 2011 roku wskazał, że wyniki badań klinicznych są obiecujące, ale wiele z nich ma ograniczenia metodologiczne: małe grupy, krótki czas trwania i zróżnicowane ekstrakty. Autorzy podkreślili potrzebę lepszych badań.
W kontekście sportu wyniki są mieszane. Niektóre badania wykazały niewielką poprawę czasu do wyczerpania czy zmniejszenie odczuwanego wysiłku, inne nie znalazły żadnych różnic w porównaniu z placebo. Efekt wydaje się wyraźniejszy u osób niewytrenowanych niż u sportowców.
Prowadzono też badania nad wpływem różeńca na łagodną i umiarkowaną depresję. Wyniki sugerują pewne działanie, ale słabsze niż w przypadku standardowych leków przeciwdepresyjnych. Różeniec nie może zastępować leczenia zaburzeń nastroju.
Jak stosować różeniec górski
W badaniach klinicznych najczęściej stosowano standaryzowane ekstrakty w dawkach od 200 do 600 mg dziennie. Dawki te są uznawane za bezpieczne dla zdrowych dorosłych przy krótkotrwałym stosowaniu, do kilku tygodni.
| Forma | Zalety | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Standaryzowany ekstrakt w kapsułkach | powtarzalna zawartość rozawin i salidrozydu | sprawdź deklarację standaryzacji |
| Sproszkowane kłącze | forma naturalna | zmienna zawartość związków czynnych |
| Nalewka | szybkie wchłanianie | zawiera alkohol |
| Herbatka | łagodne działanie | niska i niepowtarzalna dawka |
Różeniec najlepiej przyjmować rano lub wczesnym popołudniem, ponieważ u części osób może działać pobudzająco i utrudniać zasypianie. Zaleca się spożywanie go przed posiłkiem.
Warto zwrócić uwagę na jakość produktu. Badania rynkowe wykazywały, że część suplementów zawierała mniej związków czynnych niż deklarowano lub była zafałszowana innymi gatunkami różeńca. Dobrym wyborem są produkty z deklarowaną standaryzacją i wynikami badań laboratoryjnych.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Różeniec jest zazwyczaj dobrze tolerowany. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to łagodne zawroty głowy, suchość w ustach, rozdrażnienie i bezsenność, zwłaszcza przy wyższych dawkach lub spożyciu wieczorem.
Nie należy go stosować bez konsultacji z lekarzem w następujących sytuacjach:
- ciąża i karmienie piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa;
- choroba afektywna dwubiegunowa – możliwość wywołania epizodu manii;
- przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych, zwłaszcza z grupy SSRI i IMAO;
- przyjmowanie leków przeciwcukrzycowych lub obniżających ciśnienie;
- choroby autoimmunologiczne i leczenie immunosupresyjne.
Ze względu na potencjalne interakcje z enzymami wątrobowymi z rodziny cytochromu P450 różeniec może wpływać na metabolizm niektórych leków. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić suplementację z lekarzem lub farmaceutą.
Różeniec górski nie znajduje się na liście substancji zabronionych WADA. Sportowcy powinni jednak wybierać produkty sprawdzane pod kątem zanieczyszczeń, ponieważ suplementy ziołowe bywają zanieczyszczone substancjami niedozwolonymi.
Wnioski redakcji
Różeniec górski to roślina o długiej tradycji stosowania, zaliczana do adaptogenów. Jego składniki – rozawiny i salidrozyd – w badaniach przedklinicznych wpływają na odpowiedź organizmu na stres.
U ludzi najlepiej udokumentowane jest łagodzenie zmęczenia związanego ze stresem, natomiast wpływ na wydolność sportową pozostaje niepewny.
Suplementacja jest zazwyczaj bezpieczna dla zdrowych dorosłych, ale wymaga ostrożności przy przyjmowaniu leków i niektórych schorzeniach.
Redakcja poleca również nasze materiały o ashwagandzie, o kortyzolu i regeneracji oraz o jakości suplementów ziołowych.
Bibliografia
- Olsson EM, von Schéele B, Panossian AG. A randomised, double-blind, placebo-controlled, parallel-group study of the standardised extract SHR-5 of the roots of Rhodiola rosea in the treatment of subjects with stress-related fatigue. Planta Med. 2009;75(2):105–112.
- Hung SK, Perry R, Ernst E. The effectiveness and efficacy of Rhodiola rosea L.: a systematic review of randomized clinical trials. Phytomedicine. 2011;18(4):235–244.
- Panossian A, Wikman G, Sarris J. Rosenroot (Rhodiola rosea): traditional use, chemical composition, pharmacology and clinical efficacy. Phytomedicine. 2010;17(7):481–493.
- European Medicines Agency. Community herbal monograph on Rhodiola rosea L., rhizoma et radix. EMA/HMPC/232091/2011. London: EMA; 2012.
- Ishaque S, Shamseer L, Bukutu C, Vohra S. Rhodiola rosea for physical and mental fatigue: a systematic review. BMC Complement Altern Med. 2012;12:70.
- Mao JJ, Xie SX, Zee J, et al. Rhodiola rosea versus sertraline for major depressive disorder: a randomized placebo-controlled trial. Phytomedicine. 2015;22(3):394–399.
